De informatie in dit artikel is gebaseerd op wetgeving en jurisprudentie en bedoeld als algemene duiding. Het vervangt geen individueel juridisch advies. Bij twijfel adviseren wij contact op te nemen met een (gezondheids)jurist of je beroepsorganisatie.
Geluidsopnames en/of beeldopnames tijdens een consult of bevalling; wat zegt de wet en wat kan jij doen?
Bij een recent calamiteitenonderzoek door DOKh bleken beeldopnames te zijn gemaakt. Het opnemen van gesprekken of het maken van beeldopnames door patiënten of cliënten gebeurt steeds vaker. Soms vragen zij dat vooraf, soms merk je het pas tijdens het consult of zelfs achteraf. Dat kan spanning geven, zeker als het vertrouwen onder druk komt te staan. Het is daarom belangrijk om te weten wat de wet hierover zegt en welke ruimte jij als zorgverlener hebt om te handelen. We hebben dit voor je onderzocht en zetten het hieronder op een rijtje.
Wat staat er in de wet?
Volgens het Nederlandse strafrecht mag iemand die zelf deelneemt aan een gesprek dat gesprek opnemen. Dat geldt ook als jij als zorgverlener geen toestemming hebt gegeven of niet wist dat er werd opgenomen. Het maken van een geluidsopname van een consult is op zichzelf dus meestal toegestaan.
Dat betekent echter niet dat een patiënt alles met die opname mag doen. Het gebruik en de verspreiding van opnames zijn juridisch gezien een ander verhaal. Jij hebt als zorgverlener recht op bescherming van je privacy en je professionele reputatie.
Voor beeldopnames, zoals filmen of fotograferen, gelden strengere regels. Als je herkenbaar in beeld bent, kan zonder jouw toestemming sprake zijn van een inbreuk op je portretrecht en je recht op privacy. Zeker in een zorgsetting, waar vertrouwelijkheid en veiligheid essentieel zijn, is het maken en delen van beeldmateriaal zonder toestemming vaak onrechtmatig.
Het maken van beeldopnames zonder toestemming in een niet-openbare ruimte (zoals een behandelkamer of ziekenhuisafdeling) is volgens artikel 139f van het Wetboek van Strafrecht zelfs strafbaar.
Kort samengevat: het opnemen van een gesprek mag soms, maar het delen of publiceren ervan mag niet zomaar. Het maken van beeldopnames zonder toestemming in een niet-openbare ruimte mag niet.
Scenario 1: de patiënt vraagt vooraf toestemming voor een geluidsopname
Als een patiënt vooraf vraagt of hij of zij het consult mag opnemen, ben je uiteraard niet verplicht om daarmee in te stemmen. Je mag toestemming weigeren als je je er niet prettig bij voelt of als je verwacht dat de opname je belemmert om je werk goed te doen. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn bij gevoelige onderwerpen, complexe besluitvorming of wanneer je bang bent dat de opname later tegen je wordt gebruikt.
Sta je het opnemen wel toe, dan is het verstandig om vooraf duidelijk te maken wat je voorwaarden zijn. Je kunt aangeven dat de opname alleen bedoeld is voor eigen gebruik en niet mag worden gedeeld of gepubliceerd. Juridisch hoeft de patiënt hier niets voor te ondertekenen, maar een korte schriftelijke bevestiging kan wel helpen om misverstanden achteraf te voorkomen.
Soms is het best begrijpelijk dat een patiënt of client geluidopnames wil maken zodat deze achteraf rustig kan luisteren welke voor patiënt of client belangrijke informatie is gedeeld/besproken.
Scenario 2: een medische noodsituatie en er wordt gefilmd of opgenomen
In een medische noodsituatie staat het verlenen van goede zorg altijd voorop. Als je merkt dat er wordt gefilmd of opgenomen en de situatie is te urgent om daar op dat moment op te reageren, dan heeft dat op dat moment geen prioriteit. Als het kan, kun je kort aangeven dat je niet wilt dat er wordt gefilmd of opgenomen. Lukt dat niet zonder de zorg te schaden, dan is het verstandig om dit achteraf te bespreken.
Na afloop kun je duidelijk maken dat het filmen of opnemen zonder toestemming niet wenselijk was en aangeven wat je verwacht ten aanzien van het gebruik van het materiaal. Je kan duidelijk aangeven dat verspreiding van het beeldmateriaal onrechtmatig is.
Scenario 3: geen spoed, maar je merkt tijdens het consult dat er wordt opgenomen of gefilmd
In een niet-acute situatie kun je het onderwerp direct bespreken. Het helpt om eerst te benoemen wat je ziet of hoort, en vervolgens aan te geven hoe jij hierin staat. Voor geluidsopnames kun je uitleggen dat je hier bezwaar tegen hebt of alleen onder voorwaarden wilt doorgaan. Voor beeldopnames mag je in principe zeggen dat je hier geen toestemming voor geeft.
Als de patiënt de opname niet wil stoppen en jij merkt dat het vertrouwen hierdoor ernstig wordt geschaad, mag je het consult beëindigen, mits je dit zorgvuldig en professioneel doet.
Scenario 4: je ontdekt achteraf dat er is gefilmd of opgenomen
Het kan gebeuren dat je pas na het consult ontdekt dat er een opname is gemaakt. In dat geval is het verstandig om contact op te nemen met de patiënt en te vragen wat er is opgenomen en met welk doel. Geef duidelijk aan dat je geen toestemming hebt gegeven, zeker als het om beeldmateriaal gaat, en vraag om verwijdering of geef aan dat de opnames of het beeldmateriaal niet verspreid mag worden.
Leg vast wat er is gebeurd, bijvoorbeeld in het dossier of via een interne melding. Als de opname is gedeeld of online is geplaatst en je je daardoor geschaad voelt, kan het verstandig zijn juridisch advies in te winnen via je beroepsorganisatie of rechtsbijstand.
Tot slot
Veel problemen rondom opnames ontstaan door onduidelijkheid. Door vooraf naar je patiënten of cliënten helder te zijn over wat je wel en niet accepteert en door binnen je praktijk of organisatie een gezamenlijke lijn af te spreken, kun je veel situaties voorkomen. Dat geeft rust, beschermt jouw professionele positie en draagt bij aan een veilige zorgrelatie.
Samenvattend
Een deelnemer aan een gesprek mag dit in beginsel opnemen (art. 139a/139b Sr).
Publicatie van die opname is een separate handeling die moet voldoen aan privacy- en gegevensbeschermingsregels (art. 8 EVRM, AVG) en eventueel portretrecht (art. 21 Aw).
Het maken van beeldopnames is een grote inbreuk op de privacy en mag niet zonder toestemming (art 139f Sr).
Uit jurisprudentie volgt dat publicatie alleen is toegestaan na een zorgvuldige belangenafweging, waarbij privacybelangen – ook van professionals – zwaar kunnen wegen en vaak prevaleren als het maatschappelijk belang beperkt is.
Bronnen:
Wetgeving
• Artikel 139a en 139b Wetboek van Strafrecht (opnemen van gesprekken)
• Artikel 8 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (recht op privacy)
• Artikel 21 Auteurswet (portretrecht)
• Algemene verordening gegevensbescherming (AVG), met name over verwerking en publicatie van persoonsgegevens
Rechtspraak (selectie)
• Rechtspraak waarin is bevestigd dat een deelnemer aan een gesprek dit mag opnemen, maar dat publicatie een afzonderlijke belangenafweging vereist